ابرکوه شهری است به قدمت تاریخ. این لقب بیجهت به این شهر داده نشده است و وجود مواریث باستانی و تاریخی متعدد در جای جای نقاط این شهر تاریخی گواه این مطلب است. وجود بیش از 400 اثر تاریخی در شهر ابرکوه و ثبت 124 اثر در فهرست آثار ملی کشور به خوبی بر باستانی بودن این شهر صحه میگذارد.

وجود تپه ها و مکان های متعدد باستان شناسی و همچنین آثار متعددی چون خندق های سنگی مربوط به دوره ساسانی و قلعه های تاریخی و بناهای متعدد قبل و بعد از اسلام، همگی گواه این مطلب هستند که ابرکوه شهری است بسیار تاریخی و فاخر.

با توجه به وجود اداره میراث فرهنگی در شهرستان و به دلیل غنای مواریث تاریخی و فرهنگی شهر ابرکوه وجود و تاسیس «پایگاه پژوهشی میراث فرهنگی بافت تاریخی ابرکوه» احساس و به این امر جامه عمل پوشانیده شد. همانطور که از نام این ارگان پیداست بررسی، شناسایی و انجام پژوهشهای تخصصی به ویژه در بافت تاریخی شهر از اصلی ترین برنامه ها و فعالیتهای پایگاه پژوهشی است.

بافت تاریخی شهر ابرکوه با وجود پیوستگی و متراکم بودن، دارای محلات مختلفی است که مرز بین این محلات را معابر و گذرها و گاهی اوقات خانه ها  تشکیل و این محلات و شریانها و معابر در کل بافت تاریخی ابرکوه را شکل می دهند.

در تقسیمات اولیه و از محلات ابرکوه: محله های بازار، جرم الدین، نبادان، درب قلعه، دروازه میدان، دروازه علی و طاووس داخل حصار قرار داشته و از بین این محله ها، محله های دروازه علی، درب قلعه و دروازه میدان، دروازه های ورودی شهر بوده و حصار شهر در حاشیه محلات نامبرده امتداد داشته است، و همچنین محلات جهانستان، گل کاران و پشت آسیاب جز آبادی های حاشیه شهر و در خارج از حصار قرار داشته اند.

کلیه محلات بر روی دو رشته بستر سنگی واقع شده که کشیدگی غربی ـ شرقی داشته و به موازات هم واقع شده اند و محله دروازه علی در شمال شرقی، درب قلعه در شمال غربی، دروازه میدان و جهانستان در جنوب شرقی و گل کاران و پشت آسیاب در جنوب غربی این بستر سنگی قرار دارند.

جنس بستر سنگی از نوع سنگ جوش کنگرومرا است که طبیعی بوده و از اتفاقات نادر در طبیعت خداوند است.

در گذشته و با توجه به نبود امنیت کامل، شهر و هسته اولیه آن بر روی این بستر سنگی و به دلیل ارتفاع آن از دشت های اطراف به وجود آمده است و مردم از دشت های اطراف به عنوان کشتگاه ها و مزارع جهت تأمین و امرار معاش خود استفاده می کردند. امروزه محدوده شهر ابرکوه تا حدودی مشخص شده است اما بررسی ها و تحقیقات و پژوهش های بیشتر در رابطه با شکل گیری هسته اولیه شهر و محلات و همچنین دلیل سکونتگاه شدن ابرکوه باید صورت گیرد.

ابرکوه علاوه بر داشتن آثار تاریخی و باستانی ارزشمند و در خور توجه، به داشتن آثار طبیعی و خدادادی فراوانی نیز معروف است که از آن جمله می توان به «سرو 4500 ساله» آن که در دنیا بی نظیر و بی همتاست اشاره کرد. همچنین وجود خندق های سنگی، قلاع تاریخی و قنوات و ... نیز از قدمت زیاد ابرکوه حکایت دارند.

پایگاه پژوهشی ابرکوه با برنامه ریزی و حسب وظیفه ذاتی خود برنامه های متعدد پژوهشی را در دستور کار خود قرار داده که از آن جمله برنامه پیشنهادی سال آینده است؛ که با اعتباری بالغ بر 6300 میلیون ریال به مراجع ذیصلاح ارسال شده است که امید است با تخصیص اعتبار درخواستی تمامی برنامه های این پایگاه جامع عمل پوشیده و حرکتی جهت روشن شدن تاریخچه ذیقیمت و دقیق ابرکوه بدست آید.

در زیر به توضیحات اجمالی در مورد یکی از آثار  ارزشمند طبیعی ـ تاریخی شهر می پردازیم که پژوهش در مورد آن می تواند گستره تاریخی ابرکوه را بیش از پیش برای ما محقق کند:

خندق های سنگی:

این آثار با ارزش درست در شمال شهر و در میان کهن ترین واحد شهری ابرکوه (محله ی درب قلعه) قرار دارد. نشانه های دیرپایی آن بیشتر به کارهای جالب و خیره کننده ای ارتباط دارد که در امر برش های طولانی سنگ صورت گرفته است. همانطور که از نامش بر می آید این خندق ها به قلعه مشهور سرورخان تعلق داشته، متاسفانه امروزه از این قلعه که وصف آن در شاهنامه ی فردوسی نیز آورده شده، جز نام و یادی، چیز دیگری بر جا نیست.

این خندق ها کانال ها یی به عرض 10 متر با ژرفایی حدود 7 متر هستند که دور تا دور محل سابق استقرار قلعه را گرفته اند .

حجم کاری که بر روی این خندق ها صورت گرفته آنچنان جالب و خیره کننده است که انسان تمایل دارد آنچه را که می بیند حاصل عوامل طبیعی بداند و دست بشر را در آن دخیل نشناسد حال آنکه برخلاف سایر خندق های موجود در ایران، این اثر منحصر به فرد تماماً دست ساز بوده و در اعصار پیش با ابزار بسیار ساده و ابتدایی چون تیشه و کلنگ با طولی در حدود 100 تا 150  متر و با ضخامت حداقل 7 متر در دل سنگ های رسوبی حفر شده و هنوز آثار ضربات تیشه، بر جای جای آن مشهود است. امتداد این خندق ها شمالی ـ جنوبی است و به موازات هم با فاصله تقریبی 100 متر از هم واقع شده اند.